พินัยกรรมห้าแบบตามกฎหมายไทย : ข้อบกพร่องเล็ก ๆ ที่ทำให้พินัยกรรมเสีย

พินัยกรรมมีห้าแบบ ไม่ใช่แบบเดียว

ความเข้าใจผิดที่พบมากที่สุดคือคิดว่าพินัยกรรมมีแบบเดียว คือเขียนใส่กระดาษแล้วให้พยานเซ็น ความจริงกฎหมายกำหนดไว้ห้าแบบ ได้แก่ แบบธรรมดา แบบเขียนเองทั้งฉบับ แบบเอกสารฝ่ายเมือง แบบเอกสารลับ และแบบทำด้วยวาจา แต่ละแบบมีเงื่อนไขคนละชุด และหยิบเงื่อนไขของแบบหนึ่งมาแทนอีกแบบหนึ่งไม่ได้

มาตราสั้น ๆ นี้คือ “หัวใจสำคัญ” ของทั้งเรื่อง เพราะคำว่า “ก็แต่ตามแบบใดแบบหนึ่ง” หมายความว่ากฎหมายไม่เปิดช่องให้ทำพินัยกรรมตามแบบที่คิดขึ้นเอง แม้จะดูรัดกุมกว่าก็ตาม เอกสารที่เขียนว่า “พินัยกรรม” แต่ไม่เข้าแบบใดเลยในห้าแบบนี้ ไม่ใช่พินัยกรรมที่บกพร่อง แต่ไม่เป็นพินัยกรรมตั้งแต่ต้นครับ

แบบธรรมดา (แบบที่คนใช้มากที่สุด และพลาดมากที่สุด)

แบบธรรมดาเป็นแบบที่คนไทยใช้มากที่สุด เพราะทำเองได้ที่บ้านโดยไม่ต้องไปหาเจ้าพนักงาน และด้วยเหตุเดียวกันนี้ก็เป็นแบบที่มีข้อพิพาทเรื่องแบบมากที่สุด เพราะไม่มีใครคอยตรวจว่าทำครบตามที่กฎหมายกำหนดหรือยัง

อ่านช้า ๆ จะเห็นเงื่อนไขซ่อนอยู่สี่ชั้น ชั้นแรกต้องเป็นหนังสือ ชั้นที่สองต้องลงวัน เดือน ปี “ในขณะที่ทำขึ้น” ชั้นที่สามผู้ทำพินัยกรรมต้องลงลายมือชื่อต่อหน้าพยานสองคน “พร้อมกัน” และชั้นที่สี่พยานสองคนนั้นต้องลงลายมือชื่อรับรอง “ในขณะนั้น” สามคำในอัญประกาศนี้คือจุดที่คดีส่วนใหญ่ตกครับ

แบบเขียนเองทั้งฉบับ (ไม่ต้องมีพยาน แต่ต้องเขียนด้วยมือทุกตัวอักษร)

แบบเขียนเองทั้งฉบับเรียบง่ายที่สุด เพราะไม่ต้องมีพยานแม้แต่คนเดียว เหมาะกับคนที่ไม่ต้องการให้ใครรู้เรื่องทรัพย์สินของตน แต่ต้องแลกด้วยเงื่อนไขที่เข้มกว่า คือทุกอย่างต้องเขียนด้วยมือตนเอง

คำว่า “ข้อความทั้งหมด” ต้องอ่านตามตัวอักษรครับ พิมพ์คอมพิวเตอร์แล้วเซ็นชื่อไม่ใช่แบบนี้ พิมพ์เนื้อหาแล้วเขียนวันที่ด้วยมือก็ไม่ใช่ และวรรคท้ายที่ตัด ป.พ.พ. มาตรา 9 ออกไปนั้นสำคัญมาก เพราะมาตรา 9 คือมาตราที่ยอมให้ใช้ลายพิมพ์นิ้วมือแทนลายมือชื่อในนิติกรรมทั่วไป เมื่อถูกตัดออก แบบนี้จึงใช้ลายพิมพ์นิ้วมือแทนลายมือชื่อไม่ได้ และถ้าเกิดข้อพิพาทว่าเป็นลายมือของเจ้ามรดกจริงหรือไม่ ก็ต้องพิสูจน์กันด้วยลายมือนั่นเอง

แบบเอกสารฝ่ายเมือง (ให้เจ้าพนักงานจดให้ตามที่แจ้ง)

แบบเอกสารฝ่ายเมืองมั่นคงที่สุดในทางพยานหลักฐาน เพราะมีเจ้าพนักงานจดข้อความ อ่านทวนให้ฟัง ลงลายมือชื่อและประทับตราตำแหน่งไว้ จึงยากที่ใครจะอ้างว่าปลอมหรือหาย

คนมักคิดว่าเมื่อทำที่ที่ว่าการอำเภอแล้วย่อมปลอดภัยแน่นอน ในทางปฏิบัติไม่เสมอไปครับ เพราะข้อ (1) กำหนดว่าต้องแจ้งข้อความ “ต่อหน้าพยานอย่างน้อยสองคนพร้อมกัน” แนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3045/2548 วางไว้ชัดว่า เมื่อเจ้ามรดกไม่ได้แจ้งข้อความต่อหน้าพยานทั้งสองคนพร้อมกัน พินัยกรรมที่ทำเป็นเอกสารฝ่ายเมืองย่อมตกเป็นโมฆะ ตราประทับของทางราชการไม่ได้ช่วยกลบข้อบกพร่องข้อนี้

แบบเอกสารลับ (ผนึกซองไว้ ไม่ให้ใครเห็นเนื้อหา)

แบบเอกสารลับตอบโจทย์ครอบครัวที่ต้องการทั้งความมั่นคงของเอกสารราชการและความเป็นส่วนตัวของเนื้อหาไปพร้อมกัน วิธีคือเขียนพินัยกรรมเอง ลงชื่อ ผนึกซอง ลงชื่อคาบรอยผนึก แล้วนำซองที่ปิดแล้วไปแสดงต่อเจ้าพนักงานกับพยาน โดยไม่ต้องเปิดให้ใครอ่าน

แบบนี้เหมาะกับครอบครัวที่การเปิดเผยเนื้อหาก่อนเวลาจะสร้างความบาดหมาง เช่นครอบครัวที่แบ่งทรัพย์ให้ลูกแต่ละคนไม่เท่ากันโดยมีเหตุผลของตัวเอง ข้อแลกเปลี่ยนคือต้องระวังเรื่องรอยผนึกและลายมือชื่อคาบรอยผนึก เพราะถ้าซองถูกเปิดออกภายหลังโดยไม่มีการดำเนินการใหม่ ก็เกิดปัญหาเรื่องความสมบูรณ์ได้ครับ

แบบทำด้วยวาจา (ใช้ได้เฉพาะเมื่อมีพฤติการณ์พิเศษจริง ๆ)

แบบทำด้วยวาจาเป็นแบบที่คนพูดถึงกันมากที่สุดแต่ใช้ได้จริงน้อยที่สุด เพราะกฎหมายเปิดช่องไว้เฉพาะเมื่อมี “พฤติการณ์พิเศษ” ซึ่งทำให้ไม่สามารถทำตามแบบอื่นได้ ไม่ใช่แบบที่เลือกใช้เพราะสะดวก

แปลเป็นภาษาคนก็คือ ถ้าคนไข้ที่สั่งพินัยกรรมด้วยวาจาไว้ตอนวิกฤต ต่อมาอาการดีขึ้นจนกลับมาทำพินัยกรรมเป็นหนังสือได้ พินัยกรรมด้วยวาจานั้นจะสิ้นความสมบูรณ์เมื่อพ้นหนึ่งเดือน จึงต้องรีบทำแบบอื่นทดแทนครับ

ตารางเปรียบเทียบห้าแบบ (แบบไหนเหมาะกับครอบครัวแบบไหน)

สรุปตารางนี้เป็นประโยคเดียวคือ ยิ่งทรัพย์มาก ยิ่งทายาทหลายกลุ่ม ยิ่งควรเลือกแบบที่มีเจ้าพนักงานเข้ามาเกี่ยวข้อง ส่วนแบบที่ทำเองที่บ้านเหมาะกับกรณีที่โครงสร้างครอบครัวเรียบง่ายและไม่มีใครมีเหตุจะคัดค้านครับ

พยานสองคน “พร้อมกัน” คือหัวใจของแบบธรรมดา

ข้อบกพร่องอันดับหนึ่งของแบบธรรมดาไม่ใช่เนื้อหา แต่เป็นลำดับเวลาของการลงชื่อ ภาพที่พบบ่อยคือเจ้ามรดกลงชื่อไว้ก่อน แล้วลูกหลานถือกระดาษไปให้พยานเซ็นตามบ้านทีละคนในวันต่อ ๆ มา ทุกคนเซ็นด้วยความจริงใจ ไม่มีใครคิดจะฉ้อโกงใคร แต่แบบขาดไปแล้ว

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 11034/2553 อธิบายเรื่องนี้ตรงที่สุด ศาลวินิจฉัยว่าการที่พยานไม่ว่าคนใดคนหนึ่งหรือทั้งสองคนลงลายมือชื่อโดยไม่เห็นเหตุการณ์ขณะทำพินัยกรรม แต่มาลงลายมือชื่อในภายหลัง ย่อมไม่ชอบด้วย ป.พ.พ. มาตรา 1656 วรรคแรก และทำให้พินัยกรรมเป็นโมฆะไปในทันทีตามมาตรา 1705 และแม้ต่อมาพยานจะไปสอบถามผู้ทำพินัยกรรมและได้ความว่าประสงค์จะทำพินัยกรรมจริง ก็ไม่มีผลทำให้พินัยกรรมที่เป็นโมฆะไปแล้วกลับสมบูรณ์ขึ้นมาได้

ประโยคสุดท้ายนั้นสำคัญที่สุดครับ ความเป็นโมฆะทางแบบ “ไม่สามารถแก้ย้อนหลังได้” ทางเดียวที่ทำได้คือทำพินัยกรรมฉบับใหม่ให้ถูกต้องตั้งแต่ต้น ในขณะที่เจ้ามรดกยังมีชีวิตและยังมีสติสัมปชัญญะ

แนวเดียวกันปรากฏในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3979/2545 ซึ่งพยานคนหนึ่งไม่ได้รับรองลายมือชื่อของผู้ตาย และการลงลายมือชื่อไม่ได้กระทำต่อหน้าพยานสองคนพร้อมกัน ศาลวินิจฉัยว่าพินัยกรรมเป็นโมฆะ ทรัพย์มรดกจึงตกทอดแก่ทายาทโดยธรรมเสมือนหนึ่งมิได้มีการทำพินัยกรรมไว้ ส่วนคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1358/2505 อธิบายเพิ่มว่าเรื่องนี้ต้องฟังข้อเท็จจริงว่ามีการกระทำถูกต้องตามที่กฎหมายกำหนดจริงหรือไม่ มิใช่เพียงฟังตามตัวหนังสือที่เขียนไว้ในเอกสาร

ลืมลงวัน เดือน ปี (ข้อบกพร่องที่เล็กที่สุดแต่ร้ายที่สุด)

ในบรรดาข้อบกพร่องทั้งหมด ข้อที่ผมเห็นว่าน่าเสียดายที่สุดคือการลืมลงวัน เดือน ปี เพราะใช้เวลาเขียนไม่ถึงสิบวินาที แต่ผลคือพินัยกรรมทั้งฉบับเป็นโมฆะ

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3776/2545 วินิจฉัยว่าพินัยกรรมที่มีพยานลงลายมือชื่อสองคน แต่มิได้ลงวัน เดือน ปี ที่ทำพินัยกรรม ถือว่าทำขึ้นโดยขัดต่อ ป.พ.พ. มาตรา 1656 ย่อมเป็นโมฆะตามมาตรา 1705 และผู้ที่มีชื่อเป็นผู้รับมรดกตามพินัยกรรมนั้นไม่มีส่วนได้เสียในอันที่จะร้องขอเป็นผู้จัดการมรดกได้ แนวเดียวกันปรากฏในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 6595/2538 ที่วินิจฉัยว่าพินัยกรรมซึ่งไม่ลงวัน เดือน ปี จึงมิได้ทำตามแบบที่กฎหมายบัญญัติไว้ ย่อมเป็นโมฆะ ทรัพย์มรดกจึงตกได้แก่ทายาทโดยธรรมเสมือนหนึ่งมิได้มีการทำพินัยกรรมไว้

พยานที่เป็นผู้รับทรัพย์ และคู่สมรสของพยาน

ข้อบกพร่องที่พบรองลงมาคือให้คนที่จะได้รับทรัพย์มาเป็นพยานเสียเอง ซึ่งเกิดขึ้นตามธรรมชาติ เพราะคนที่อยู่ในบ้านและพร้อมจะเซ็นให้ ก็มักเป็นลูกหรือคู่สมรสซึ่งเป็นผู้รับทรัพย์นั่นเอง

วรรคสองคือจุดที่คนไม่ทันคิดครับ กฎหมายห้ามไปถึง “คู่สมรสของพยาน” ด้วย ดังนั้นการให้สามีของลูกสาวมาเซ็นเป็นพยาน ในพินัยกรรมที่ยกทรัพย์ให้ลูกสาว ก็เข้าข้อห้ามนี้ แม้ตัวสามีจะไม่ได้รับอะไรเลย คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 4001/2545 เป็นตัวอย่างที่เห็นภาพชัด เมื่อคู่สมรสของผู้รับมรดกลงลายมือชื่อเป็นพยาน ศาลวินิจฉัยว่าผู้รับมรดกรายนั้นไม่อาจรับมรดกตามพินัยกรรมได้เพราะข้อกำหนดในส่วนของเขาเป็นโมฆะ แต่ข้อกำหนดในส่วนของผู้รับพินัยกรรมรายอื่นยังคงสมบูรณ์ใช้บังคับได้

นี่คือความต่างที่สำคัญมาก การผิด ป.พ.พ. มาตรา 1653 ทำให้เสียเฉพาะ “ข้อกำหนด” ที่เกี่ยวกับพยานหรือคู่สมรสของพยานคนนั้น ไม่ได้ทำให้พินัยกรรมเสียทั้งฉบับ แนวนี้มีมาตั้งแต่คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 730/2489 และคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 306/2507 ก็วางแนวทำนองเดียวกันในกรณีคู่สมรสของผู้รับทรัพย์ลงชื่อเป็นพยาน ในทางกลับกัน คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5404/2533 วินิจฉัยว่าพยานซึ่งจะเป็นผู้รับทรัพย์ไม่ได้นั้น หมายถึงพยานซึ่งต้องลงลายมือชื่อในแบบพินัยกรรม การที่ผู้รับทรัพย์เพียงนั่งอยู่ด้วยแต่มิได้ลงลายมือชื่อเป็นพยาน หาเป็นพยานตามบทบัญญัตินี้ไม่ พินัยกรรมจึงไม่ตกเป็นโมฆะ

ใครเป็นพยานไม่ได้เลย และผู้ทำพินัยกรรมต้องอายุเท่าไร

สองมาตรานี้ต้องแยกกันให้ชัดครับ ผู้ทำพินัยกรรมทำได้เมื่ออายุครบสิบห้าปีบริบูรณ์ ซึ่งต่ำกว่าอายุบรรลุนิติภาวะ แต่ “พยาน” ต้องบรรลุนิติภาวะแล้ว ข้อ (1) ของ ป.พ.พ. มาตรา 1670 จึงพลาดกันบ่อยในทางปฏิบัติ เพราะเวลาต้องหาพยานเร่งด่วน คนที่อยู่ใกล้ตัวที่สุดอาจเป็นหลานที่อายุยังไม่ครบยี่สิบปีบริบูรณ์

ลงลายมือชื่อกับลายพิมพ์นิ้วมือ ไม่เหมือนกัน

ผู้สูงอายุที่มือสั่นหรือเขียนชื่อตัวเองไม่ไหวแล้วมักใช้ลายพิมพ์นิ้วมือแทน ซึ่งทำได้ แต่มาตรานี้พูดถึง ป.พ.พ. มาตรา 1656 มาตรา 1658 และมาตรา 1660 เท่านั้น ไม่รวมมาตรา 1657 อีกจุดคือคำว่า “ในขณะนั้น” พยานสองคนที่รับรองต้องรับรองในขณะที่พิมพ์ ไม่ใช่มารับรองทีหลัง ซึ่งเป็นเหตุผลเดียวกับที่กฎหมายเข้มงวดกับเวลาลงชื่อของพยานตาม ป.พ.พ. มาตรา 1656 ครับ

ข้อบกพร่องที่ทำให้เป็นโมฆะ กับข้อบกพร่องที่ไม่ทำให้เป็นโมฆะ

ประโยคเดียวนี้ทำหน้าที่สองอย่างพร้อมกัน อย่างแรกคือบอกว่าการทำผิดแบบให้ผลรุนแรงถึงขั้นโมฆะ อย่างที่สองซึ่งสำคัญไม่แพ้กันคือบอกด้วยว่า “อะไรไม่อยู่ในรายการ” เพราะสิ่งที่ไม่อยู่ในรายการนี้ ย่อมไม่ทำให้พินัยกรรมเป็นโมฆะ

ตัวอย่างที่ชัดที่สุดคือ ป.พ.พ. มาตรา 1671 ซึ่งกำหนดว่าถ้าคนอื่นเป็นผู้เขียนข้อความแห่งพินัยกรรม บุคคลนั้นต้องลงลายมือชื่อของตนทั้งระบุว่าเป็นผู้เขียน คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3675/2547 วินิจฉัยว่า ป.พ.พ. มาตรา 1705 บัญญัติไว้โดยเฉพาะแล้วว่ามีกรณีใดบ้างที่เป็นโมฆะ แต่มิได้บัญญัติให้พินัยกรรมที่ไม่ลงลายมือชื่อผู้เขียนตามมาตรา 1671 ตกเป็นโมฆะ เมื่อพยานอยู่พร้อมกันและผู้ตายลงลายมือชื่อต่อหน้าพยาน พินัยกรรมนั้นจึงถูกต้องตามแบบและมีผลสมบูรณ์

อีกตัวอย่างคือคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2874/2559 ซึ่งอธิบายว่าบทบัญญัติที่ห้ามสามีหรือภริยาทำพินัยกรรมยกสินสมรสเกินกว่าส่วนของตน ไม่ใช่บทมาตราที่จะทำให้พินัยกรรมตกเป็นโมฆะตาม ป.พ.พ. มาตรา 1705 ผลจึงมีเพียงว่าข้อกำหนดที่ยกทรัพย์ส่วนของผู้อื่นไม่มีผลบังคับ ส่วนข้อกำหนดอื่นเช่นการตั้งผู้จัดการมรดกยังคงมีผลบังคับได้ เส้นแบ่งจึงชัดพอสมควรครับ ข้อบกพร่องเรื่อง “แบบ” ทำให้เสียทั้งฉบับ ส่วนข้อบกพร่องที่กฎหมายไม่ได้ระบุไว้ใน ป.พ.พ. มาตรา 1705 ทำให้เสียเฉพาะข้อกำหนดนั้น

การขูดลบ ตก เติม และการแก้ไขภายหลัง

เรื่องที่ผมเจอบ่อยไม่แพ้กันคือพินัยกรรมฉบับเดิมที่เจ้ามรดกใช้ปากกาขีดฆ่าชื่อคนหนึ่งออกแล้วเขียนชื่ออีกคนเข้าไปแทน ด้วยความเข้าใจว่าทำได้เพราะเป็นทรัพย์ของตน

ป.พ.พ. มาตรา 1656 มาตรา 1657 และมาตรา 1660 ที่ยกมาข้างต้น ล้วนมีวรรคท้ายเรื่องการขูดลบ ตก เติม หรือการแก้ไขเปลี่ยนแปลงอย่างอื่นเหมือนกัน และล้วนกำหนดว่าการแก้ไขนั้นไม่สมบูรณ์ เว้นแต่จะได้ทำตามแบบเดียวกับการทำพินัยกรรม หรือลงลายมือชื่อกำกับไว้ตามที่แต่ละมาตรากำหนด ในทางปฏิบัติจึงหมายความว่า การขีดฆ่าแล้วเขียนใหม่โดยไม่มีการรับรองตามแบบ ไม่ได้เปลี่ยนเนื้อหาของพินัยกรรมเลย ทางที่สะอาดที่สุดคือทำฉบับใหม่ทั้งฉบับให้ถูกต้องตามแบบ แล้วระบุว่ายกเลิกฉบับก่อน ๆ ทั้งหมด

เมื่อพินัยกรรมเสีย ทรัพย์มรดกไปอยู่ที่ใคร

เมื่อกลับไปแบ่งตามทายาทโดยธรรม ป.พ.พ. มาตรา 1629 กำหนดลำดับไว้หกลำดับ คือผู้สืบสันดาน บิดามารดา พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน ปู่ ย่า ตา ยาย และลุง ป้า น้า อา โดยคู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่ก็เป็นทายาทโดยธรรมด้วย

นี่คือจุดที่ผลเสียของการทำพินัยกรรมผิดแบบเห็นชัดที่สุดครับ เพราะเจตนาของเจ้ามรดกมักต่างจากลำดับนี้ เช่นต้องการยกทรัพย์ให้หลานที่เลี้ยงดูตนมา แต่เมื่อพินัยกรรมเสีย ทรัพย์ก็กลับไปที่ผู้สืบสันดานลำดับหนึ่งกับคู่สมรสตามกฎหมาย ส่วนหลานคนนั้นอาจไม่ได้อะไรเลย และไม่ใช่เพราะกฎหมายไม่ยอมให้ยก แต่เพราะเอกสารที่ยกให้ใช้บังคับไม่ได้

ผู้จัดการมรดก และเหตุที่พินัยกรรมเสียกระทบเรื่องนี้ด้วย

อีกผลกระทบที่คนมักนึกไม่ถึงคือเรื่องผู้จัดการมรดก เพราะในทางปฏิบัติ ธนาคารและสำนักงานที่ดินมักไม่ดำเนินการโอนทรัพย์ให้ทายาทโดยไม่มีคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก และ ป.พ.พ. มาตรา 1711 ก็ระบุว่าผู้จัดการมรดกรวมตลอดทั้งบุคคลที่ตั้งขึ้นโดยพินัยกรรมหรือโดยคำสั่งศาล

ป.พ.พ. มาตรา 1713 กำหนดให้ทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสียหรือพนักงานอัยการร้องต่อศาลขอให้ตั้งผู้จัดการมรดกได้ และระบุไว้ใน (3) ด้วยว่ารวมถึงกรณีที่ข้อกำหนดพินัยกรรมซึ่งตั้งผู้จัดการมรดกไว้ไม่มีผลบังคับได้ด้วยประการใด ๆ นั่นแปลว่าเมื่อพินัยกรรมเป็นโมฆะ ข้อกำหนดที่ตั้งผู้จัดการมรดกไว้ก็ไม่มีผลไปด้วย คนที่เจ้ามรดกไว้ใจให้จัดการทรัพย์ จึงอาจไม่ใช่คนที่ศาลตั้ง

ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3776/2545 และที่ 3979/2545 ผู้ที่มีชื่อรับทรัพย์ตามพินัยกรรมที่เป็นโมฆะ ไม่มีส่วนได้เสียหรืออำนาจร้องขอเป็นผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรมนั้นเลย ในทางกลับกัน คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 6595/2538 แสดงว่าทายาทโดยธรรมที่มีสิทธิรับมรดกแทนที่บิดาซึ่งตายก่อนเจ้ามรดก ย่อมเป็นผู้มีส่วนได้เสีย มีสิทธิร้องขอเป็นผู้จัดการมรดกได้ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1711 และมาตรา 1713 กล่าวคือความเป็นโมฆะไม่ได้ทำให้ไม่มีใครจัดการทรัพย์ได้ แต่ทำให้คนที่เข้ามาจัดการเปลี่ยนไปจากที่เจ้ามรดกกำหนดครับ

ครอบครัวแบบไหนควรเลือกแบบไหน

ครอบครัวที่มีลูกจากการสมรสมากกว่าหนึ่งครั้ง หรือมีบุตรบุญธรรมร่วมกับบุตรโดยสายเลือด เป็นกลุ่มที่มีความเสี่ยงเรื่องข้อโต้แย้งสูงที่สุด แบบเอกสารฝ่ายเมืองจึงเหมาะกว่า เพราะมีเจ้าพนักงานรับรองว่าได้ทำถูกต้องตามขั้นตอน ส่วนครอบครัวที่ทรัพย์หลักเป็นที่ดินหลายแปลง ก็ควรใช้แบบเดียวกัน เพราะการโอนที่ดินต้องผ่านสำนักงานที่ดินซึ่งตรวจเอกสารค่อนข้างเคร่งครัด

ส่วนครอบครัวเล็กที่มีทายาทชัดเจนและไม่มีใครมีเหตุจะคัดค้าน แบบธรรมดาก็เพียงพอ ขอเพียงเลือกพยานที่ไม่ได้รับทรัพย์และคู่สมรสของพยานก็ไม่ได้รับ ลงชื่อกันพร้อมหน้าในคราวเดียว และเขียนวัน เดือน ปี ให้ครบ ส่วนแบบทำด้วยวาจานั้น ผมมองว่าไม่ควรถือเป็นแผน แต่ควรถือเป็นทางออกฉุกเฉินที่หวังว่าจะไม่ต้องใช้ครับ

คำถามที่พบบ่อย

สรุป

สรุปแล้ว กฎหมายกำหนดแบบพินัยกรรมไว้ห้าแบบตาม ป.พ.พ. มาตรา 1655 คือแบบธรรมดาตามมาตรา 1656 แบบเขียนเองทั้งฉบับตามมาตรา 1657 แบบเอกสารฝ่ายเมืองตามมาตรา 1658 แบบเอกสารลับตามมาตรา 1660 และแบบทำด้วยวาจาตาม ป.พ.พ. มาตรา 1663 ซึ่งมีอายุความสมบูรณ์จำกัดตามมาตรา 1664 โดยมาตรา 1705 กำหนดว่าการทำผิดแบบเหล่านี้ทำให้พินัยกรรมเป็นโมฆะ ข้อบกพร่องที่พบบ่อยที่สุดคือพยานไม่ครบสองคนหรือลงชื่อทีหลัง การลืมลงวัน เดือน ปี และการให้ผู้รับทรัพย์หรือคู่สมรสของผู้รับทรัพย์มาเป็นพยานซึ่งขัด ป.พ.พ. มาตรา 1653 ส่วนข้อบกพร่องที่ไม่อยู่ในรายการของมาตรา 1705 เช่นผู้เขียนไม่ลงชื่อตามมาตรา 1671 ไม่ทำให้พินัยกรรมเสีย และเมื่อพินัยกรรมเสียจริง ทรัพย์มรดกย่อมตกทอดแก่ทายาทโดยธรรมตาม ป.พ.พ. มาตรา 1699 มาตรา 1620 และมาตรา 1629 ในขณะที่ข้อกำหนดตั้งผู้จัดการมรดกก็สิ้นผลไปด้วย

คนที่เข้าใจเรื่องนี้จะทำสองอย่างได้ดีขึ้นทันที อย่างแรกคือเลือกแบบพินัยกรรมที่เหมาะกับสภาพครอบครัวของตัวเองจริง ๆ ไม่ใช่เลือกแบบที่สะดวกที่สุด อย่างที่สองคือตรวจเอกสารที่มีอยู่แล้วได้ด้วยคำถามสามข้อ คือมีวัน เดือน ปี ครบหรือไม่ พยานสองคนอยู่พร้อมกันและลงชื่อในคราวเดียวกันหรือไม่ และพยานคนใดหรือคู่สมรสของพยานคนใดได้รับทรัพย์ตามพินัยกรรมหรือไม่ เพราะในเรื่องพินัยกรรม สิ่งที่ตัดสินว่าเจตนาของเจ้ามรดกจะเป็นจริงหรือไม่ ไม่ได้อยู่ที่ว่า “เขียนไว้ชัดหรือไม่ชัด” แต่อยู่ที่ว่า “ทำถูกแบบหรือไม่ถูกแบบ” ครับ

สิ่งที่ควรทำต่อไป

1. หยิบพินัยกรรมที่มีอยู่ขึ้นมาตรวจสามข้อ คือมีวัน เดือน ปี ครบหรือไม่ พยานครบสองคนหรือไม่ และพยานคนใดหรือคู่สมรสของพยานได้รับทรัพย์ตามพินัยกรรมหรือไม่
2. ถ้าเคยแก้ไขข้อความบนพินัยกรรมด้วยปากกาโดยไม่มีพยานรับรอง อย่าแก้เพิ่มอีก และเก็บเอกสารไว้ตามสภาพเดิม
3. เก็บต้นฉบับพินัยกรรมทุกฉบับไว้ครบ อย่าทำลายฉบับเก่าแม้จะคิดว่าถูกยกเลิกไปแล้ว
4. จดไว้ว่าการลงชื่อในพินัยกรรมเกิดขึ้นเมื่อใดและใครอยู่ในเหตุการณ์ ขณะที่ยังจำรายละเอียดได้
5. ถ้ากำลังจะทำพินัยกรรมฉบับใหม่ เลือกพยานจากคนที่ไม่ได้รับทรัพย์และคู่สมรสของเขาก็ไม่ได้รับ แล้วนัดให้ลงชื่อพร้อมกันในคราวเดียว
6. ถ้าเจ้ามรดกเสียชีวิตแล้วและยังไม่แน่ใจว่าพินัยกรรมใช้บังคับได้หรือไม่ ให้รวบรวมเอกสารตามรายการข้างต้นไว้ให้ครบก่อนดำเนินการใด ๆ ต่อ

บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป มิใช่คำปรึกษาทางกฎหมายเฉพาะกรณี ข้อเท็จจริงที่ต่างกันเพียงเล็กน้อยอาจเปลี่ยนผลทางกฎหมายทั้งหมด และตัวบทอาจมีการแก้ไข โปรดปรึกษาทนายความก่อนดำเนินการใด ๆ