ชาวต่างชาติเสียชีวิตและมีทรัพย์สินในประเทศไทย ต้องตั้งผู้จัดการมรดกอย่างไร?

ผู้ตายเป็นชาวต่างชาติ ตั้งผู้จัดการมรดกในประเทศไทยได้หรือไม่?

ได้ หากคดีอยู่ในเขตอำนาจของศาลไทย

การที่เจ้ามรดกเป็นชาวต่างชาติ หรือเสียชีวิตอยู่ต่างประเทศ ไม่ได้ทำให้ศาลไทยไม่มีอำนาจเกี่ยวกับทรัพย์มรดกที่อยู่ในประเทศไทยโดยอัตโนมัติ

ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 4 จัตวา กำหนดหลักเกี่ยวกับเขตอำนาจศาลในคดีมรดกไว้ โดยหากเจ้ามรดกมีภูมิลำเนาในประเทศไทยในขณะถึงแก่ความตาย คำร้องเกี่ยวกับการจัดการมรดกให้เสนอต่อศาลที่เจ้ามรดกมีภูมิลำเนาอยู่

แต่หากเจ้ามรดกไม่มีภูมิลำเนาอยู่ในประเทศไทย คำร้องสามารถเสนอต่อศาลที่ทรัพย์มรดกตั้งอยู่ในเขตศาลได้ ดังนั้น หากชาวต่างชาติเสียชีวิตและยังมีทรัพย์สินอยู่ในประเทศไทย ก็อาจยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาลไทยเพื่อจัดการทรัพย์สินดังกล่าวได้

ทรัพย์สินอะไรบ้างที่อาจทำให้ต้องดำเนินการในประเทศไทย?

• บัญชีเงินฝากในธนาคารไทย
• ห้องชุดหรือคอนโดมิเนียม
• รถยนต์
• หุ้นหรือหลักทรัพย์
• หุ้นในบริษัทไทย
• เงินหรือสิทธิเรียกร้องที่บุคคลอื่นต้องชำระแก่ผู้ตาย
• สิทธิตามสัญญา
• ทรัพย์สินอื่นที่ตั้งอยู่หรือจำเป็นต้องดำเนินการโอนในประเทศไทย

เมื่อเจ้าของทรัพย์เสียชีวิต ทรัพย์ดังกล่าวย่อมเข้าสู่กองมรดก แต่การเป็นทายาทไม่ได้หมายความว่าจะสามารถนำใบมรณบัตรไปถอนเงินหรือเปลี่ยนชื่อเจ้าของทรัพย์สินได้ทันทีในทุกกรณี ในทางปฏิบัติ ธนาคาร สำนักงานที่ดิน บริษัท และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องมักต้องตรวจสอบว่าบุคคลใดมีอำนาจตามกฎหมายในการจัดการกองมรดก นี่จึงเป็นเหตุผลที่คำสั่งศาลแต่งตั้งผู้จัดการมรดกมีความสำคัญต่อการจัดการทรัพย์สินในประเทศไทย

ใครสามารถขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดกได้?

ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1713 เมื่อมีเหตุตามที่กฎหมายกำหนด ทายาท ผู้มีส่วนได้เสีย หรือพนักงานอัยการ สามารถร้องขอต่อศาลให้ตั้งผู้จัดการมรดกได้

ตัวอย่างเช่น เมื่อเจ้ามรดกเสียชีวิตและมีเหตุขัดข้องในการจัดการหรือแบ่งมรดก หรือผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรมไม่สามารถหรือไม่ประสงค์จะทำหน้าที่ ดังนั้น ผู้ร้องไม่จำเป็นต้องเป็นคนไทย เพียงแต่ต้องมีสถานะเป็นบุคคลที่มีสิทธิยื่นคำร้องตามกฎหมายและสามารถแสดงหลักฐานต่อศาลได้

กรณีที่ทายาทโดยธรรมหรือผู้รับพินัยกรรมอยู่ต่างประเทศก็เป็นเหตุหนึ่งที่กฎหมายระบุไว้ในมาตรา 1713 (1) โดยต้องแสดงข้อเท็จจริงและหลักฐานประกอบคำร้อง

ชาวต่างชาติสามารถเป็นผู้จัดการมรดกในประเทศไทยได้หรือไม่?

โดยหลักสามารถเป็นได้

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1718 กำหนดบุคคลที่ไม่สามารถเป็นผู้จัดการมรดก ได้แก่ ผู้ซึ่งยังไม่บรรลุนิติภาวะ บุคคลวิกลจริตหรือบุคคลที่ศาลสั่งให้เป็นคนเสมือนไร้ความสามารถ และบุคคลที่ศาลสั่งให้เป็นบุคคลล้มละลาย

กฎหมายไม่ได้กำหนดว่าบุคคลต่างด้าวหรือชาวต่างชาติเป็นลักษณะต้องห้ามในการเป็นผู้จัดการมรดก ดังนั้น การไม่มีสัญชาติไทยเพียงอย่างเดียวจึงไม่ได้ทำให้บุคคลนั้นขาดคุณสมบัติในการเป็นผู้จัดการมรดก อย่างไรก็ตาม การแต่งตั้งยังเป็นดุลพินิจของศาล โดยศาลจะพิจารณาข้อเท็จจริง ความเกี่ยวข้องกับกองมรดก และความเหมาะสมของบุคคลที่จะทำหน้าที่จัดการทรัพย์สินของผู้ตายประกอบกัน

มีพินัยกรรมจากต่างประเทศแล้ว ยังต้องตั้งผู้จัดการมรดกในประเทศไทยหรือไม่?

พินัยกรรมกับอำนาจในการจัดการทรัพย์มรดกเป็นคนละเรื่องกัน

พินัยกรรมต่างประเทศอาจเป็นหลักฐานสำคัญในการพิจารณาสิทธิในกองมรดก แต่ไม่ได้หมายความว่าผู้รับมรดกจะสามารถนำพินัยกรรมไปถอนเงินจากธนาคารไทยหรือโอนคอนโดของผู้ตายได้ทันที

การนำพินัยกรรมต่างประเทศมาใช้ในประเทศไทยอาจต้องตรวจสอบเพิ่มเติมทั้งเรื่องความสมบูรณ์ของพินัยกรรม กฎหมายที่ใช้บังคับ การรับรองเอกสาร การแปลเอกสารเป็นภาษาไทย บุคคลที่มีสิทธิในกองมรดก และความจำเป็นในการขอคำสั่งจากศาลไทย ดังนั้น การมีพินัยกรรมไม่ได้ทำให้ความจำเป็นในการตั้งผู้จัดการมรดกหมดไปโดยอัตโนมัติ

มี Probate หรือคำสั่งศาลจากต่างประเทศแล้ว ใช้ในประเทศไทยได้เลยหรือไม่?

อีกกรณีที่พบบ่อยคือ ครอบครัวได้ดำเนินกระบวนการ Probate หรือ Estate Administration ในต่างประเทศเรียบร้อยแล้ว และมีคำสั่งศาลแต่งตั้ง Executor หรือ Administrator อยู่แล้ว

เอกสารเหล่านี้อาจเป็นหลักฐานสำคัญในการดำเนินการในประเทศไทย แต่ไม่ควรถือว่าคำสั่งศาลต่างประเทศสามารถนำมาบังคับหรือใช้แทนคำสั่งศาลไทยได้โดยอัตโนมัติ เมื่อต้องจัดการทรัพย์สินในประเทศไทย จำเป็นต้องตรวจสอบว่าคำสั่งหรือเอกสารจากต่างประเทศมีผลอย่างไรภายใต้กฎหมายไทย และหน่วยงานที่ถือหรือจดทะเบียนทรัพย์นั้นต้องการเอกสารใด ในหลายกรณีจึงยังจำเป็นต้องดำเนินกระบวนการต่อศาลไทยเพื่อให้มีผู้จัดการมรดกซึ่งมีอำนาจจัดการทรัพย์สินในประเทศไทยอย่างชัดเจน

เอกสารจากต่างประเทศที่มักต้องใช้

• ใบมรณบัตร
• หนังสือเดินทางของผู้ตาย
• พินัยกรรม หากมี
• Probate / Grant of Probate / Letters of Administration หรือคำสั่งศาลต่างประเทศ หากมี
• สูติบัตร ทะเบียนสมรส หรือเอกสารพิสูจน์ความสัมพันธ์กับผู้ตาย
• หนังสือเดินทางหรือเอกสารประจำตัวของทายาท
• เอกสารเกี่ยวกับทรัพย์สินในประเทศไทย
• เอกสารแสดงรายชื่อทายาท
• หนังสือมอบอำนาจ หากมีการมอบอำนาจให้ดำเนินการในประเทศไทย

เอกสารต่างประเทศที่จะนำมาใช้ต่อศาลไทยอาจต้องผ่านขั้นตอนรับรองเอกสาร (legalisation/authentication) และจัดทำคำแปลภาษาไทยตามลักษณะของเอกสารและประเทศที่ออกเอกสาร จึงควรตรวจสอบข้อกำหนดก่อนดำเนินการ เพื่อหลีกเลี่ยงการต้องจัดส่งหรือรับรองเอกสารจากต่างประเทศใหม่ในภายหลัง

ผู้ร้องหรือทายาทอยู่ต่างประเทศ ต้องเดินทางมาประเทศไทยหรือไม่?

ไม่จำเป็นต้องสรุปว่าทุกกรณีต้องเดินทางมาประเทศไทยตั้งแต่เริ่มต้น ทนายความในประเทศไทยสามารถตรวจสอบเอกสาร ทรัพย์สิน เขตอำนาจศาล และจัดเตรียมคำร้องก่อน รวมถึงพิจารณาว่าขั้นตอนใดสามารถดำเนินการโดยผู้รับมอบอำนาจได้ อย่างไรก็ตาม การที่ผู้ร้องจะต้องมาเบิกความหรือดำเนินการด้วยตนเองหรือไม่ ต้องพิจารณาตามข้อเท็จจริงของคดี วิธีพิจารณาของศาล และคำสั่งของศาลในแต่ละกรณี

ขั้นตอนการตั้งผู้จัดการมรดกสำหรับชาวต่างชาติในประเทศไทย

1. ตรวจสอบเจ้ามรดกและทายาท — ตรวจสอบสัญชาติ ภูมิลำเนา พินัยกรรม คู่สมรส บุตร และบุคคลที่อาจเป็นทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสีย
2. ตรวจสอบทรัพย์สินในประเทศไทย — ระบุว่าผู้ตายมีทรัพย์สินอะไร อยู่ที่ใด และมีหลักฐานเกี่ยวกับทรัพย์สินนั้นหรือไม่
3. ตรวจสอบเขตอำนาจศาล — หากผู้ตายไม่มีภูมิลำเนาในประเทศไทย ที่ตั้งของทรัพย์มรดกจะเป็นปัจจัยสำคัญในการพิจารณาศาลที่มีอำนาจรับคำร้อง
4. เตรียมและยื่นคำร้องต่อศาล — จัดเตรียมคำร้อง รายชื่อทายาท บัญชีทรัพย์ และเอกสารจากประเทศไทยและต่างประเทศที่เกี่ยวข้อง แล้วดำเนินกระบวนการไต่สวนตามที่ศาลกำหนด
5. นำคำสั่งศาลไปจัดการทรัพย์มรดก — เมื่อได้รับการแต่งตั้งแล้ว ผู้จัดการมรดกสามารถดำเนินการตามอำนาจหน้าที่เพื่อรวบรวมทรัพย์ ชำระหนี้ โอนทรัพย์ และแบ่งมรดกให้แก่ผู้มีสิทธิตามกฎหมายหรือพินัยกรรม

ตัวอย่าง: ชาวต่างชาติเสียชีวิต มีคอนโดและบัญชีธนาคารในกรุงเทพฯ

สมมติว่าชาวอังกฤษอาศัยและเสียชีวิตในประเทศอังกฤษ แต่ยังเป็นเจ้าของคอนโดในกรุงเทพมหานครและมีบัญชีเงินฝากกับธนาคารไทย แม้ผู้ตายไม่ใช่คนไทย ไม่ได้เสียชีวิตในประเทศไทย ไม่มีภูมิลำเนาในประเทศไทย และทายาททั้งหมดอาศัยอยู่ต่างประเทศ ข้อเท็จจริงเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าจะไม่สามารถดำเนินกระบวนการเกี่ยวกับมรดกในประเทศไทยได้

สิ่งที่ต้องตรวจสอบคือ ทรัพย์มรดกในประเทศไทยตั้งอยู่ที่ใด ใครเป็นทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสีย และต้องใช้เอกสารใดในการยื่นคำร้องต่อศาลไทย จุดเริ่มต้นของคดีจึงไม่ใช่เพียงคำถามว่า “ผู้ตายเป็นคนชาติอะไร?” แต่เป็นคำถามว่า “ผู้ตายมีทรัพย์สินอะไรอยู่ในประเทศไทย และต้องดำเนินการอย่างไรเพื่อให้มีบุคคลที่มีอำนาจตามกฎหมายจัดการทรัพย์นั้น?”

กฎหมายและแหล่งข้อมูลที่เกี่ยวข้อง

• ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 4 จัตวา: ศาลที่รับคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก
• ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600, 1713, 1718 และ 1719: กองมรดก ผู้มีสิทธิร้อง คุณสมบัติ และอำนาจหน้าที่ของผู้จัดการมรดก
• พ.ร.บ. ว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พ.ศ. 2481 มาตรา 37–40: กฎหมายที่ใช้กับมรดกและพินัยกรรม

ข้อมูลเพิ่มเติม: สำนักงานอัยการสูงสุด: ขอตั้งผู้จัดการมรดกของชาวต่างชาติ และ สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา: กฎหมายขัดกัน

คำถามที่พบบ่อย

สรุป

การที่เจ้ามรดกเป็นชาวต่างชาติไม่ได้เป็นอุปสรรคโดยตัวมันเองต่อการตั้งผู้จัดการมรดกในประเทศไทย หากผู้ตายมีบัญชีธนาคาร คอนโด หุ้น รถยนต์ หรือทรัพย์สินอื่นในประเทศไทย ทายาทหรือผู้มีส่วนได้เสียอาจดำเนินกระบวนการต่อศาลไทยเพื่อให้มีผู้จัดการมรดกสำหรับจัดการทรัพย์สินเหล่านั้นได้

และบุคคลที่จะเป็นผู้จัดการมรดกก็ไม่จำเป็นต้องเป็นคนไทย เนื่องจากสัญชาติไม่ใช่ลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 1718 สำหรับมรดกที่เกี่ยวข้องกับหลายประเทศ สิ่งสำคัญจึงอยู่ที่การตรวจสอบที่ตั้งของทรัพย์ สถานะของทายาท พินัยกรรม เอกสารจากต่างประเทศ และเขตอำนาจศาลก่อนเริ่มดำเนินการ

สิ่งที่ควรทำต่อไป

1. หากสมาชิกในครอบครัวหรือบุคคลใกล้ชิดเป็นชาวต่างชาติและเสียชีวิตโดยยังมีทรัพย์สินอยู่ในประเทศไทย สิ่งที่ควรทำในเบื้องต้นคือ อย่าเพิ่งเริ่มจากการติดต่อทุกหน่วยงานแยกกันโดยไม่มีภาพรวมของกองมรดก
2. ตรวจสอบสัญชาติ ภูมิลำเนา พินัยกรรม ทายาท เอกสาร Probate และทรัพย์สินแต่ละรายการในประเทศไทย
3. จากนั้นจึงตรวจสอบต่อว่า ศาลไทยแห่งใดมีอำนาจรับคำร้อง ใครควรเป็นผู้ร้อง ใครควรได้รับแต่งตั้งเป็นผู้จัดการมรดก และเอกสารจากต่างประเทศใดต้องแปลหรือรับรองก่อนนำมาใช้ การตรวจสอบประเด็นเหล่านี้ตั้งแต่ต้นจะช่วยลดความเสี่ยงในการเตรียมเอกสารผิดรูปแบบ ยื่นคำร้องต่อศาลที่ไม่มีเขตอำนาจ หรือดำเนินการรับรองเอกสารจากต่างประเทศเกินความจำเป็น

บทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป มิใช่คำปรึกษาทางกฎหมายเฉพาะกรณี ข้อเท็จจริงที่ต่างกันเพียงเล็กน้อยอาจเปลี่ยนผลทางกฎหมายทั้งหมด และตัวบทอาจมีการแก้ไข โปรดปรึกษาทนายความก่อนดำเนินการใด ๆ